रविवार, 20 दिसंबर 2020
रविवार, 2 अगस्त 2020
मंत्रशास्त्राकार जगन्नाथपुरीचे ब्रह्मीभूत पूज्य श्रीशंकराचार्य योगेश्वरानंदतीर्थ ह्यांचा हा मंत्रसाठा सिद्ध आहे ,
गुरु व त्यांचे प्रकार
भगवान् पतंजलींनीं सेश्वर सांरव्य मीमांसेंत " क्लेश कर्मविपाकाशयैर -परामृष्ठपुरुषविशेष ईश्वरः " अशी सगुण परमात्मतत्त्वाची व्यारव्या दिली आहे व ’ स सर्वेषां गुरुः कलेनानवच्छेदात् ’ व तोच आदिनारायण अप्रनष्ट कालपरंपरेनें सर्वांचा गुरु आहे . भगवान् गोपालकृष्णांर्नी धनंजयास गीता सांगतांना ’बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्युन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप । ’ असें सांगितलें आहे . श्री आदिनारायणांचा श्रीकृष्ण अवतार हा पूर्णांशाचा आहे , अशी उक्ति आहे . आदिनारायणरूपी श्रीमहाविष्णूंनीं श्रीब्रह्यदेवांस वेद आपल्या ह्लदयांतील परावाणीनें सांगितले . पहिला गुरुशिष्यसंबंध असा आहे . तसेंच आगम मंत्र श्रीशंकरांनीं पार्वतीला सांगितले . म्हणजे ही मंत्रदीक्षा प्रत्यक्ष होती . तसेंच ब्रह्यदेवांनीं नारदांना दीक्षा दिली . ही दीक्षा प्रत्यक्ष म्हणजे श्रवणेंद्रियानें प्राप्त झालेली . गुरुसंप्रदायाची सुरुवात अशी झालेली आहे .
’ गृणाति उपदिशति धर्मः गिरति ( नाशयति ) अज्ञानं : यद्वा गीर्यते स्तूयते देवादिभिः , इति गुरुः। ’
अविद्या ह्रदयग्रंथिबन्धमोक्षो यतो भवेत् ।
तमेव गुरुरित्याहुर्गुरुशब्देन योगिनः ॥
भगवान् श्रीशंकराचार्य
तंत्रशास्त्रांत गकार म्हणजे सिद्धिदाता , रेफाचा अर्थ पापनाशक आणि उकार म्हणजे विष्णु , म्हणजे सिद्धि देणारा , पापांचा नाश करणारा व मंगलकारक असा जो पुरुष तोच गुरु होय . अथवा गकार म्हणजे ज्ञान , रेफाचा अर्थ तत्त्व प्रकाशक व उकाराचा अर्थ शिवतादात्म्य करणारा विष्णु असा जो पुरुष तो ग्रुरु होय होय . गुरुचरित्र अध्याय ३६ यांत ’ गुरु ’ च्या अशाचा व्यारव्या दिलेल्या आहेत . कूर्मपुराणांत दहा प्रकारच्या गुरूंचें वर्णन आहे --
उपाध्यायः पिता माता जेष्टो भ्राता महीपतिः ।
मातुलः श्वशुरश्चैव मातामह ...पितामहौ ॥
वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च सर्वे ते गुरवः स्मृताः ।
उपेत्य अधीयते म्हणजे अध्ययन करवितो तो उपाध्याय होय .
एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः
योऽध्यापयति वृत्यर्थं उपाध्यायः स उच्यते
आपल्या जीविकावृत्तीकरितां वेद आणि वेदाङ्रे पढून दुसर्यासही पढवितो तो उपाध्याय गुरु होय व उपनिषदांसह सर्व वेदादिकांचा जो पाठ देतो तो आचार्य होय .
’ यरुमात् पुरुषादयं माणवको धर्मानाचिनोति शिक्षते स आचार्यः ’ आणि जो --
स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि ।
अचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन सोच्यते ॥
मुनींच्या संघाचा अधिपति व संघांतील मुनींस जो प्रमादाबद्दल प्रायश्चित्त देतो तो आचार्य होय . महर्षि वसिष्ठांनीं म्हटलें आहे कीं --
उपाध्यायान् दशाचार्या आचार्याणां शतं पिता
पितुर्दशगुणं माता गौरवेणातिरिच्यते
उपाध्यायापेक्षां दसपट आचार्य व आचार्यापेक्षां पिता शतपट व पित्यापेक्षां दसपट माता श्रेष्ठ गुरु आहे . तथापि आपस्तंब धर्मसूत्रांत --
शरीरमेव मातापितरौ जनयतां ।
आचार्यस्तु सर्वं पुरुषार्थक्षमं रूपं जनयति ॥
मातापिता शरीरच देतात ; परंतु आचार्य पुरुषार्थ -साधन -सामग्री तयार करितो , म्हणून तो वरिष्ठ होय . ’आचार्यः श्रेष्टो गुरूणां ’ (गौ . धर्मसूत्र )
’ प्र तव्दोचेदमृतं नु विद्वान् । गंधर्वाधाम बिभृतं गुहासत् ।
त्रीणि पदानि विहिता गुहास्य यस्तानि वेद स पितुः पितासत् ॥
वेदविद्या धारण करून त्या विद्येचें प्रवचन करितो , जो ब्रह्यगुहेमध्यें आनंदमग्न होऊन राहिला आहे , व त्या गुहेंतील तीन पदें जो जाणतो तो पित्याचाही गुरु आहे . ब्रह्माचीं तीन पदें म्हणजे जागृत , स्वप्न , सुषुप्ति , उत्पत्ति , स्थिति , लय , अथबा ’तत् , त्वं , असि ’ अशा त्रिपदांना जो जाणतो तो ब्रह्यविद्वरिष्ठ गुरु ’ होय .
गुरूनें शिष्याचे समोर प्राणायाम करून शिष्याची समाधि लावणें ही वेधदीक्षाच होय . अशी दीक्षा देणारे गुरु खरे गुरु होत . ग्रहणांत अमुक मंत्र सांगितल्याबरोबर दुसरे दिवसापासूनच त्या मंत्रोदित सिद्धि शिष्यास प्राप्त होणें ही शब्ददीक्षा . अशा प्रकारच्या गुरूची आवश्यकता मंत्रशास्त्रांतील मंत्रांच्या दीक्षेस जरूर आहे . ’ मम ह्रदये ह्रदयं ते अस्तु , मम चित्तमान्वेहि , मम वचमेकमना जुषस्व बृहस्पतिस्त्वा नियुनवतु मह्यं ,’ मंत्रदीक्षा देणारे गुरु , प्रकाशात्मक मंत्राक्षरांचा उपदेश करितांना ’मम व्रते ह्रदयं दधामि ’ माझ्याप्रमाणें तुझ्या ठिकाणीं मंत्राक्षरें प्रकाशमय प्रकट होवोत , असें म्हणून शिष्यांस मंत्राक्षरांचा उपदेश करितात , तेव्हां शिष्यांस तीं मंत्राक्षरें प्रकाशमय दिसूं लागतात . वरील दीक्षांच्या प्रकारांपैकीं हाही एक प्रकार आहे .
वरील प्रकारचे गुरु हल्लीं क्कचितच उपलब्ध होतात , म्हणून साधकानें निराश होण्याचें कारण नाहीं , यासंबंधीं असें वचन आहे कीं --’ यावन्नानुग्रहः साक्षात् जायते परमेश्वरात् तावन्न सद्गुरुः सेव्यः सच्छिष्यश्चापि नो भवेत् ’ मंत्रसिद्धि सगुण परमेश्वराची भक्ति केल्यानेंही होते , व अशी परमेश्वराची भक्ति म्हणजे परमेश्वराच्या अवतारविमूतींची भक्ति होय . पंचोपास्ना म्हणजे पंच देवोपासना श्रीमदाद्यशंकराचार्यांनीं प्रस्थापित केली . हीं पंचदैवतें म्हणजे गणपती , शिव , हरि , भास्कर आणि जगदंबा अशीं होत . साधकाच्या आवडीप्रमाणें ह्या पंचदेवतांचे मंत्र ग्रहण करून पुरश्चरण केलें , तर ह्या मंत्रसिद्धीमुळें देवतादर्शन व देवताप्रसाद होतो . व त्या प्रसादानें अष्टमहासिद्धि प्राप्त होतात . देवता प्रसन्न होऊनच साधकाची इच्छा पूर्ण करितात , असा अनुभव आहे . म्हणून श्रीमदाचार्य , मध्वाचार्य , वल्लभाचार्य , राधापंथी स्वामी , नारायणपंथी , श्रीसमर्थ सांप्रदाय , चैतन्य सांप्रदाय , नाथ सांप्रदाय , वारकरी सांप्रदाय या सांप्रदायांपैकीं परंपराशुद्ध गुरूपासून मंत्र घेतला तरी कार्यसिद्धि होते असें आहे .
पिश्चिला तंत्रांत असें लिहिलें आहे कीं , गुरु दोन प्रकारचे आहेत . एक दीक्षागुरु व दुसरा शिक्षागुरु , मंत्राची दीक्षा देणारी ते दीक्षागुरु , हे गुरु शुद्ध पूर्वपरंपरेनें प्राप्त झालेल्या मंत्राची दीक्षा देतात . शिक्षागुरु समाधि , ध्यान , धारणा , जप , स्तव , कवच , पुरश्चरण , महापुरश्चरण आणि साधनेचे निरनिराळे विधि व योग ह्या सर्व गोष्टी शिकवितात , वस्तुतः इष्ट देवतेचा मंत्र ज्याचेपासून प्राप्त झाला त्याची महती जास्त आहे . कुलागमांत गुरूंचे सहा प्रकार सांगितले आहेत . प्रेरक , सूचक , बाचक , दर्शक , बोधक आणि शिक्षक असे ते सहा भेद आहेत . प्रेरक गुरु म्हणजे दीक्षा व साधना यांचें महत्त्व वर्णन करून साधकाच्या मनांत मंत्रग्रहणाबद्दल दीक्षा घेण्याची प्रेरणा करितो तो होय , व सूचकगुरु म्हणजे साधना व दीक्षा यांचे निरनिराळे प्रकार वर्णन करितो तो होय . वाचक गुरु म्हणजे साधनांचें वर्णन करतो तो होय . कोणती साधना व दीक्षा साधकाला योग्य आहे हें सांगतो तो दर्शक गुरु होय . शिक्षक गुरु म्हणजे योग्य दीक्षा व साधना यांच्याबद्दल तात्त्विक दृष्टीनें साधकाच्या सदसद्विवेकबुद्धीला विविध प्रमाणांनीं पटेल , अशा रीतीनें स्पष्ट करून सांगतो , तो बोधक गुरु होय , ह्या गुरुषट्कांपैकीं शेवटील बोधक गुरु वरिष्ठ आहे . कारण बुद्धीला पटल्याखेरीज मागील पांच प्रकारच्या गुरुंचें कार्य सफल होणार नाहीं . भृगुऋषी यांनीं सर्व ग्रंथभांडारांतील ज्ञान संपादन केल्यावर ते आपले पिते वरुण ऋषी यांचेकडे गेले व "अघीहि , भगवन्ब्रह्येति " अशी त्यांनीं पित्याला पृच्छा केली , तेव्हां " अन्नं ब्रह्येति व्यजानीयात् " म्हणजे अन्नमयकोश हेंच ब्रह्य आहे , याचा विचार कर , व तें पटल्याखेरीज येऊं नको , असें , त्यांनीं सांगितलें . लिहिण्याचा हेतु हा कीं साधना व दीक्षा यांचा तात्त्विक गूढ अर्थ समजल्याखेरीज व बुद्धीला पटल्याखेरीज साधना व दीक्षा यांचें वर्णन ऐकून कांहीं उपयोग होणार नाहीं . म्हणून पिश्चिला तंत्रांत वर्णन केलें आहे कीं , साधनाशास्त्र सर्वस्वी गुरुदेवावरच अवलंबून आहे .
शुक्रवार, 31 जुलाई 2020
संस्कृत भाषा अतुलनीय
अंग्रेजी में A QUICK BROWN FOX JUMPS OVER THE LAZY DOG एक प्रसिद्ध वाक्य है जिसका बार -बार अभ्यास टाइपिंग सीखने वाले करते थे।
अंग्रेजी वर्णमाला के सभी अक्षर उसमें समाहित हैं. किन्तु कुछ कमियाँ भी हैं या यों कहिये कि कुछ कलाकारियाँ किसी अंग्रेजी वाक्य से हो नहीं सकतीं।
1) अंग्रेजी में 26 अक्षर हैं और यहाँ जबरन 33 का उपयोग करना पड़ा है।
चार O हैं और A,E,U,R की दो-दो पुनरावृत्तियाँ हैं।
2) अक्षरों का ABCD.. यह स्थापित क्रम नहीं दिख रहा है। सारे अक्षर तर्कहीन बेतुके ढंग से अस्तव्यस्त हैं।
अब संस्कृत में चमत्कार देखिये!
क:खगीघाङ्चिच्छौजाझाञ्ज्ञोटौठीडढण:।
तथोदधीन पफर्बाभीर्मयोSरिल्वाशिषां सह।।
अर्थात्-
पक्षियों का प्रेम, शुद्ध बुद्धि का, दूसरे का बल अपहरण करने में पारंगत, शत्रु-संहारकों में अग्रणी, मन से निश्चल तथा निडर और महासागर का सर्जन करनेवाला कौन है?
राजा मय जिसे शत्रुओं के भी आशीर्वाद मिले हैं।
आप देख सकते हैं कि संस्कृत वर्णमाला के सभी 33 व्यंजन इस छोटे से श्लोक में आ जाते हैं।
इतना ही नहीं, उनका क्रम भी यथायोग्य है।
एक ही अक्षर का अद्भुत अर्थ विस्तार.
माघ कवि ने "शिशुपालवधम्" महाकाव्य में केवल "भ" और "र", दो ही अक्षरों से एक श्लोक बनाया है-
भूरिभिर्भारिभिर्भीभीराभूभारैरभिरेभिरे।
भेरीरेभिभिरभ्राभैरूभीरूभिरिभैरिभा:।।
अर्थात्
धरा को भी वजन लगे ऐसे वजनदार वाद्य यंत्र जैसी आवाज निकालने वाले और मेघ जैसे काले निडर हाथी ने अपने दुश्मन हाथी पर हमला किया।
किरातार्जुनीयम् काव्य संग्रह में केवल "न" व्यंजन से अद्भुत श्लोक बनाया गया है और गजब का काव्य कौशल प्रयोग करके भारवि नामक महाकवि ने कहा है-
न नोननुन्नो नुन्नोनो नाना नाना नना ननु।
नुन्नोSनुन्नो ननुन्नेनो नानेना नन्नुनन्नुनुत्।।
अर्थ-
जो मनुष्य युद्ध में अपने से दुर्बल मनुष्य के हाथों घायल हुआ है वह सच्चा मनुष्य नहीं है।
ऐसे ही जो अपने से दुर्बल को घायल करता है वह भी मनुष्य नहीं हैः
घायल मनुष्य का स्वामी यदि घायल न हुआ हो तो ऐसे मनुष्य को घायल नहीं कहते और घायल मनुष्य को घायल करें वो भी मनुष्य नहीं है।
अब हम एक ऐसा उदाहरण देखेंगे जिसमे महायमक अलंकार का प्रयोग किया गया है।
इस श्लोक में चार पद हैं, बिलकुल एक जैसे, किन्तु सबके अर्थ अलग-अलग हैं।
विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणा विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणाः ।
विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणा विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणाः ॥
अर्थात्
अर्जुन के असंख्य बाण सर्वत्र व्याप्त हो गये जिसने शंकर के बाण खण्डित कर दिये।
इस प्रकार अर्जुन के रण कौशल को देखकर दानवों को मारने वाले शंकर के गण आश्चर्य में पड़ गये।
शंकर और तपस्वी अर्जुन के युद्ध को देखने के लिए शंकर के भक्त आकाश में आ पहुँचे।
संस्कृत की विशेषता है कि संधि की सहायता से इसमें कितने भी लम्बे शब्द बनाये जा सकते हैं। ऐसा ही एक शब्द है जिसमें योजक की सहायता से अलग &अलग शब्दों को जोड़कर 431 अक्षरों का एक ही शब्द बनाया गया है। यह न केवल संस्कृत अपितु किसी भी साहित्य का सबसे लम्बा शब्द है।
संस्कृत में यह श्लोक पाई (π) का मान दशमलव के 31 स्थानों तक शुद्ध कर देता है।
गोपीभाग्यमधुव्रात-श्रुग्ङिशोदधिसन्धिग।
खलजीवितखाताव गलहालारसंधर।।
pi = 3.1415926535897932384626433832792
13/14
श्रृंखला समाप्त करने से पहले भगवान
श्रीकृष्ण की महिमा का गान करने वाला एक श्लोक जिसकी रचना भी एक ही अक्षर से की गयी है।
दाददो दुद्ददुद्दादी दाददो दूददीददोः।
दुद्दादं दददे दुद्दे दादाददददोऽददः॥
यहाँ पर मैंने बहुत ही कम उदाहरण लिये हैं किन्तु ऐसे और इनसे भी कहीं प्रभावशाली उल्लेख संस्कृत साहित्य में असंख्य बार आते हैंः
कभी इस बहस में न पड़ें कि संस्कृत अमुक भाषा जैसा कर सकती है या नहीं।
बस यह जान लें कि जो संस्कृत कर सकती है, वह कहीं किसी और भाषा में नहीं हो सकता।
अपने देश, भाषा तथा संस्कृति पर विश्वास रखिये। भारतीय संस्कृति जड़ है जिससे बाकी सभी शाखायें निकली हैं।
उन शाखाओं को ऊपर से देखने पर जड़ें नहीं दिखतीं।
कष्ट यह है कि हममें से भी अधिकांशतः दूसरी आधुनिक संस्कृतियों के प्रभाव में आकर जड़ों को नहीं देख रहे हैं।
संस्कृत से अधिक स्पष्ट और कोई भाषा न होने के कारण अमेरिका की नासा ने अपने कंप्यूटरों की भाषा संस्कृत ही रखी है।
इसमें किसी भ्रांति की कोई संभावना नहीं है।
🌷🌷🌷🌷
मंगलवार, 21 जुलाई 2020
वायुपुराणवर्णित ३३ कल्प
बुधवार, 1 जुलाई 2020
निर्वाण-षटकम् देव्यपराधक्षमापन स्तोत्रम्--चिदानन्दरूपं शिवोहम् शिवोहम्
न च श्रोत्र जिव्हे न च घ्राण नेत्रे |
न च व्योम भूमि न तेजो न वायु:
चिदानंद रूपः शिवोहम शिवोहम ||1||
न वा सप्तधातु: न वा पञ्चकोशः |
न वाक्पाणिपादौ न च उपस्थ पायु
चिदानंदरूप: शिवोहम शिवोहम ||2||
मदों नैव मे नैव मात्सर्यभावः |
न धर्मो नचार्थो न कामो न मोक्षः
चिदानंदरूप: शिवोहम शिवोहम ||3||
न मंत्रो न तीर्थं न वेदों न यज्ञः |
अहम् भोजनं नैव भोज्यम न भोक्ता
चिदानंद रूप: शिवोहम शिवोहम ||4||
पिता नैव मे नैव माता न जन्म |
न बंधू: न मित्रं गुरु: नैव शिष्यं
चिदानंद रूप: शिवोहम शिवोहम ||5||
विभुव्याप्य सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणाम |
सदा मे समत्वं न मुक्ति: न बंध:
चिदानंद रूप: शिवोहम शिवोहम ||6||
देव्यपराधक्षमापन स्तोत्रम् -
न मन्त्रं नो यन्त्रं तदपि च न जाने स्तुतिमहो
न मत्रं नो यन्त्रं तदपि च न जाने स्तुतिमहो
न चाह्वानं ध्यानं तदपि च न जाने स्तुतिकथाः ।
न जाने मुद्रास्ते तदपि च न जाने विलपनं
परं जाने मातस्त्वदनुसरणं क्लेशहरणम् ॥१॥
विधेरज्ञानेन द्रविणविरहेणालसतया
विधेयाशक्यत्वात्तव चरणयोर्या च्युतिरभूत् ।
तदेतत् क्षन्तव्यं जननि सकलोद्धारिणि शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥२॥
पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहवः सन्ति सरलाः
परं तेषां मध्ये विरलतरलोऽहं तव सुतः ।
मदीयोऽयं त्यागः समुचितमिदं नो तव शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥३॥
जगन्मातर्मातस्तव चरणसेवा न रचिता
न वा दत्तं देवि द्रविणमपि भूयस्तव मया ।
तथापि त्वं स्नेहं मयि निरुपमं यत्प्रकुरुषे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ॥४॥
परित्यक्ता देवा विविधविधसेवाकुलतया
मया पञ्चाशीतेरधिकमपनीते तु वयसि ।
इदानीं चेन्मातस्तव यदि कृपा नापि भविता
निरालम्बो लम्बोदरजननि कं यामि शरणम् ॥५॥
श्वपाको जल्पाको भवति मधुपाकोपमगिरा
निरातङ्को रङ्को विहरति चिरं कोटिकनकैः ।
तवापर्णे कर्णे विशति मनुवर्णे फलमिदं
जनः को जानीते जननि जपनीयं जपविधौ ॥६॥
चिताभस्मालेपो गरलमशनं दिक्पटधरो
जटाधारी कण्ठे भुजगपतिहारी पशुपतिः ।
कपाली भूतेशो भजति जगदीशैकपदवीं
भवानि त्वत्पाणिग्रहणपरिपाटीफलमिदम् ॥७॥
न मोक्षस्याकाङ्क्षा भवविभववाञ्छापि च न मे
न विज्ञानापेक्षा शशिमुखि सुखेच्छापि न पुनः ।
अतस्त्वां संयाचे जननि जननं यातु मम वै
मृडानी रुद्राणी शिव शिव भवानीति जपतः ॥८॥
नाराधितासि विधिना विविधोपचारैः
किं रुक्षचिन्तनपरैर्न कृतं वचोभिः ।
श्यामे त्वमेव यदि किञ्चन मय्यनाथे
धत्से कृपामुचितमम्ब परं तवैव ॥९॥
आपत्सु मग्नः स्मरणं त्वदीयं
करोमि दुर्गे करुणार्णवेशि ।
नैतच्छठत्वं मम भावयेथाः
क्षुधातृषार्ता जननीं स्मरन्ति ॥१०॥
जगदम्ब विचित्रमत्र किं
परिपूर्णा करुणास्ति चेन्मयि ।
अपराधपरम्परापरं
न हि माता समुपेक्षते सुतम् ॥११॥
मत्समः पातकी नास्ति पापघ्नी त्वत्समा न हि ।
एवं ज्ञात्वा महादेवि यथायोग्यं तथा कुरु ॥१२॥