Translate

शनिवार, 18 जनवरी 2014

समासचक्रम्

(अ)
समासा: द्विधा 

1- केवलसमास: ।
2- विशेषसमास: ।

केवलसमास: - तत्‍पुरुषादिसंज्ञाविनिर्मुक्‍त: समाससंज्ञामात्रयुक्‍त: केवलसमास: । 
अर्थात् यस्‍य समासस्‍य नास्ति नाम कश्चित् स: समास: केवलसमास: इति अभिधीयते (ज्ञायते) । 

विशेषसमास: - विशेषसमास: चतुर्धा -


1- अव्‍ययीभाव समास: - प्राय: पूर्वपदार्थप्रधान: अव्‍ययीभाव: । 
         यस्मिन् पूर्वपदस्‍य प्राधान्‍यं भवति स: अव्‍ययीभावसमास: इति अभिधीयते ।  अत्र एक: इतोपि अवधेय: ।  अव्‍ययीभावे प्राय: पूर्वपदम् अव्‍ययमपि भवति एव ।  यथा उपगंगम् ।  अत्र पूर्वपद उप इत्‍यस्‍य प्राधान्‍यमेव ।   पुनश्‍च उप शब्‍द: अव्‍ययम् अपि अस्ति ।  अव्‍ययं किं नाम अव्‍ययं ते शब्‍दा: येषां रूपपरिवर्तनं कदापि न भवति  ।  यथा उप, इति, अथ इत्‍यादया: ।

2- तत्‍पुरुष समास: - प्राय: उत्‍तरपदार्थप्रधान: तत्‍पुरुष: ।
       यस्मिन् शब्‍दे उत्‍तरपदस्‍य प्राधान्‍यं भवति स: तत्‍पुरुष समास: ।  यथा कर्मकुशल: ।  अत्र कुशलपदस्‍य प्राधान्‍यमस्ति अत: अत्र तत्‍पुरुष समास: इति अस्ति ।

3- बहुब्रीहि समास: - प्राय: अन्‍यपदार्थप्रधान: बहुब्रीहि: । 
       यस्मिन् पदे पूर्वोत्‍तरद्वयोरपि प्राधान्‍यं न भवति अपितु कस्‍यचित् अन्‍यस्‍य एव शब्‍दस्‍य प्राधान्‍यं भवति तत्र बहुब्रीहि समास: भवति ।  यथा पीतक्षीर: ।  अत्र निश्‍चयेन तस्मिन् विषये वार्ता चलति य: दुग्‍धं पीतवान् अत: द्वयोरपि दत्‍तशब्‍दयो: प्राधान्‍यं नास्ति अपितु अन्‍यस्‍य प्राधान्‍यं प्राप्‍यते अत: अत्र बहुब्रीहि समास: अस्ति ।

4-द्वन्‍द्व समास: - प्राय: उभयपदार्थप्रधान: द्वन्‍द्व: । 
यत्र उभयशब्‍दयो: प्राधान्‍यं भवति स: समास: द्वन्‍द्व: इति कथ्‍यते ।  यथा - रामकृष्‍णौ ।  अस्मिन् पदे राम: च कृष्‍ण: च इति बोध: भवति ।  अत: अत्र द्वन्‍द्व समास: अस्ति ।

(आ)  S. L. Abhyankar 12:42 am on October 28, 2009y

Alomst all the facts about “Samaas” are summarised in the book “Samaasa-chakram”.
अस्ति मम संग्रहे एकं पुस्तकं “समासचक्रम्” इति । एतत् १८३४ शालिवाहनशकाब्दे (१९१२ आंग्लशकाब्दे) प्रकाशितमस्ति ।
एतस्मिन् कथितं “समासाः षड्-विधाः । तत्पुरुषः कर्मधारयः बहुव्रीहिर्द्विगुर्द्वंद्वः अव्ययीभावश्चेति भेदात् ।”
Quoting below some scripting from that book
अथ समासचक्रं प्रारभ्यते ।
षोढाः समासाः संक्षेपात् अष्टाविंशतिधा स्मृताः ।
नित्यानित्यत्वयोगेन लुगलुक्त्वेन च द्विधा ॥
तत्राष्टधा तत्पुरुषः सप्तधा कर्मधारयः ।
सप्तधा च बहुव्रीहिर्द्विगुराभाषितो द्विधा ॥
चकारबहुलो द्वंद्वः स चासौ कर्मधारयः ।
यस्य येषां बहुव्रीहिः शेषस्तत्पुरुषः स्मृतः ॥
अथ समासविधिः कथ्यते ।
समासाः षड्-विधाः । तत्पुरुषः कर्मधारयः बहुव्रीहिर्द्विगुर्द्वंद्वः अव्ययीभावश्चेति भेदात् ।
पूर्वपदार्थप्रधानो‍ऽव्ययीभावः ।
उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः ।
उभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः ।
अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः ।
द्विगुकर्मधारयौ तत्पुरुषभेदौ ।
समासार्थबोधकं वाक्यं विग्रह इति ।
Some typical examples of the main types of “Samaas” are compiled in the following verse.
वृक्षशाखा तत्पुरुषः श्वेताश्वः कर्मधारयः ।
रक्तवस्त्रो बहुव्रीहिः द्वंद्वश्चन्द्रदिवाकरौ ॥
तत्राष्टधा तत्पुरुषक्रमः ।
प्रथमातत्पुरुषो द्वितीयातत्पुरुषस्तृतीयातत्पुरुषश्चतुर्थीतत्पुरुषः ।
पंचमीतत्पुरुषः षष्ठीतत्पुरुषः सप्तमीतत्पुरुषो नञ्-तत्पुरुषश्चेति ॥
Various examples of all these types of Tat-purush are given. I have not scripted them.
अथ कर्मधारयः कथ्यते ।
स च विशेष्यपूर्वपदो विशेषणपूर्वपदो विशेषणोभयपदः उपमानपूर्वपदः ।
उपमानोत्तरपदः संभावनापूर्वपदोऽवधारणापूर्वपदश्चेति-भेदात् सप्तविधः॥
The examples of different types of Karma-dhaaray do recognise the “Madhyama-pada-lopee” type also. I had raised a query on this, in my post of 9th July. The examples given are -
मध्यमपदलोपी समासः यथा शाकप्रियः पार्थिवः = शाकपार्थिवः । देवपूजकः ब्राम्हणः = देवब्राम्हणः ।
अथ बहुव्रीहिः कथ्यते ।
स च द्विपदो बहुपदः सहपूर्वपदः संख्योभयपदो व्यतिहारलक्षणो दिगन्तराललक्षणश्चेति भेदात् सप्तविधः ।
अथ द्विगुः ।
द्विगुसमासः द्विविधःलृ एकवद्-भावी अनेकवद्-भावी चेति ।
अथ द्वंद्वः ।
द्वंद्वोऽपि द्विविधः इतरेतरसमाहारभेदात् ।
अथ अव्ययीभावः ।
सः यथा – तटं तटं प्रति = अनुतटम् ।
क्रमं अनतिक्रम्य वर्तते इति यथाक्रमम् ।
वेलायामिति अधिवेलम् ।
कुंभस्य समीपे वर्तते इति उपकुंभम् ।
मक्षिकाणां अभावः निर्मक्षिकम् ।
हिमस्य अत्ययः अतिहिमम् ।
Apart from the classification of Samaas’s as above, there is also another two-fold classification as Luk and Aluk, based on the structure of the compounding. In “Luk” samaas, the first part stays in its original form of the root word. In Aluk samaas, the first part stays in its declined form.
अथ लुक्-समासो अलुक्-समासश्च ।
लुक्-समासो यथा तनुरेव लता = तनुलता ।
कृष्णा एव मेघाः कृष्णमेघाः ।
अलुक्-समासो यथा वने चरति इति वनेचराः ।
पंके रुहतीति पंकेरुहम् ।
Derivation of some adjectives sounds similar to deciphering a samaas. I would think hat such words should be teated as derived adjectives and not as samaas. Two typical examples given are -
मत्वर्थीयो यथा बुद्धिरस्यास्तीति बुद्धिमान् ।
धनमस्यास्तीति धनवान् ।
As mentioned in my post of 10th July, 10:25am, a single word such as “बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या” can contain a number of samaas’s. There is no binding that one compounded word should have samaas of only one type.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 (इ) 

http://www.blogger.com शीलनिधि गुप्ता के ब्लॉगसे --
तत्पुरुष समास – जिस समास में दूसरा पद प्रधान होता है और पहले पद के विभक्ति चिन्हों  का लोप कर दिया जाता है, उसे तत्पुरुष समास कहते हैं ।
(क) कर्म तत्पुरुष -   इसमें पदों के बीच से कर्म कारक की विभक्ति ‘को’ का लोप पाया जाता है ,
तो समास पद कर्म तत्पुरुष कहलाता है । जैसे –
                   शरणागत                          शरण को आया हुआ
                   ग्रामगत                            ग्राम को गत (गया हुआ)
                   ग्रंथकार                            ग्रंथ को करने वाला
                   गगनचुम्बी                        गगन को चूमने वाला

(ख) करण तत्पुरुष - इसमें करण कारक की विभक्ति ‘से’ (द्वारा) का लोप हो जाता है, तो समास पद करण तत्पुरुष कहलाता है । जैसे –
                   तुलसीकृत                                   तुलसी द्वारा या (से) कृत
                   मनचाहा                                    मन से चाहा
                   अनुभवजन्य                                अनुभव से जन्य
                   प्रेमातुर                                      प्रेम से आतुर
                   अकालपीड़ित                              अकाल से पीड़ित
                   रेखांकित                                    रेखा से अंकित
                   जन्मरोगी                                   जन्म से रोगी

(ग) सम्प्रदान तत्पुरुष – इसमें सम्प्रदान कारक की विभक्ति ‘के लिये’ का लोप हो जाता है, तो समास पद सम्प्रदान तत्पुरुष कहलाता है । जैसे –
                  हवनसामग्री                                हवन के लिए सामग्री
                   देशभक्ति                                    देश के लिए भक्ति
                   यज्ञशाला                                    यज्ञ के लिए शाला
                   गुरुदक्षिणा                                  गुरु के लिए दक्षिणा
                   रसोईघर                                    रसोई के लिए घर
                    पाठशाला                                  पाठ के लिए शाला
                   ग्रहखर्च                                      ग्रह के लिए खर्च 

(घ) अपादान तत्पुरुष – इसमें अपादान कारक की विभक्ति ‘से’ (अलग होने का भाव) का लोप हो जाता है, तो समास पद अपादान तत्पुरुष कहलाता है । जैसे –
                   भयभीत                                               भय से भीत
                   पथभ्रष्ट                                                 पथ से भ्रष्ट
                   देशनिकाला                                          देश से निकाला
                   आकाशवाणी                                         आकाश से आई वाणी
                   देशनिर्वासित                                        देश से निर्वासित
                   ऋणमुक्त                                              ऋण से मुक्त
                   पदच्युत                                               पद से च्युत

(ड़) सम्बन्ध तत्पुरुष – इसमें सम्बन्ध कारक की विभक्ति (का, के, की) का लोप हो जाता है, तो समास पद सम्बन्ध तत्पुरुष कहलाता है ।जैसे –

राजकुमार               राजा का कुमार                  राजमहल                         राजा का महल
गंगाजल                  गंगा का जल                      मृगशावक                         मृग का शावक
पवनपुत्र                  पवन का पुत्र                     देवालय                            देव का आलय
रामकहानी              राम की कहानी                  घुड़दौड़                            घौड़ौ की दौड़
नगरनिवासी            नगर का निवासी                राष्ट्रभाषा                          राष्ट्र की भाषा
राजपुत्र                   राजा का पुत्र                     संसारत्याग                        संसार का त्याग 

(च) अधिकरण तत्पुरुष - इसमे अधिकरण तत्पुरुष की विभक्ति (में, पर) का लोप पाया जाता है, तो समास पद  अधिकरण तत्पुरुष कहलाता है  । जैसे –
जलमग्न                            जल में मग्न                        ग्रामवास                 ग्राम में वास
ध्यानमग्न                          ध्यान में मग्न                      कार्यकुशल               कार्य में कुशल
वनवास                            वन में वास                        शरणागत                शरण में आगत
कलाप्रवीण                        कला में प्रवीण                   शोकमग्न                  शोक में मग्न
घुड़सवार                          घोड़े पर सवार                   आपबीती                अपने पर बीती

(छ) नञ् तत्पुरुष – जिस शब्द में ‘न’ के अर्थ में ‘अ’ अथवा ‘अन’ का प्रयोग हो उसे ‘नञ् तत्पुरुष’ कहते है । जैसे-     असम्भव                 न संभव                  अधर्म            न धर्म
              अनहोनी             न होनी                   अनचाहा       न चाहा
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

(ई)

ज्ञानदीप एज्यूकेशन व रिसर्च फाउंडेशन सांगली  यांची साइट http://www.sanskritdeepika.org/ वरून --
समास करताना कमीत कमी दोन पदे लागतात. पूर्वपद म्हणजे पहिले पद व उत्तरपद म्हणजे नंतर येणारे पद होय. यापैकी कोणते पद अर्थाच्या दृष्टीने अधिक महत्वाचे आहे. यावरुन समासांचे प्रकार पाडले जातात.
१) अव्ययीभाव पूर्वपदप्रधान
२) तत्पुरुष उत्तरपदप्रधान
३) द्वन्द्व उभयपदप्रधान
४) बहुव्रीहि अन्यपदप्रधान 
यापैकी अव्ययीभाव वगळता बाकी तीनही प्रकारांचे उपप्रकार आहेत ते खालील प्रमाणे-
तत्त्पुरुष
१) कर्मधारय - द्विगु हा कर्मधारय समासाचा पोटप्रकार
२) विभक्ति तत्पु.
३) नञ्‌तत्पु.
४) प्रादितत्पु.
५) उपपदतत्पु.
द्वन्द्व
१) इतरेतर द्वन्द्व
२) समाहार द्वन्द्व
बहुब्रीही-
१) समानाधिकरण बहुब्रीही
२) व्याधिकरण बहुब्रीही
३) नञ्‌बहुब्रीही
४) सहबहुब्रीही
५) प्रादिबहुब्रीही


अव्ययीभाव
द्वंद्व समास उदाहरणे
कर्मधारय समास उदाहरणे
मध्यमपदलोपी समास उदाहरणे
प्रादि कर्मधारय
द्वितीया तत्पुरुष
तृतीया तत्पुरुष
चतुर्थी तत्पुरुष
पंचमी तत्पुरुष
षष्ठी तत्पुरुष
सप्तमी तत्पुरुष
अलुक्‌ तत्पुरुष
नञ्‌ तत्पुरुष
उपपद तत्पुरुष
प्रादि उपपद तत्पुरुष
प्रादि तत्पुरुष
द्विगु समास
बहुव्रीहि समास
नञ्‌ बहुव्रीहि समास
सह बहुव्रीहि समास
क्रियाविशेषण सह बहुव्रीहि समास
प्रादि बहुव्रीहि समास
संख्या बहुव्रीहि समास
बहुपद बहुव्रीहि समास
केवल किंवा सुप्‌ सुप्‌ समास
नित्य समास
तद्धित वृत्ती समास
----------------------------------------------------------------------------------

 (उ)

 (ऊ)





















सोमवार, 13 जनवरी 2014

भव के दस लकार -- परस्मैपदी


लकारपरिचय:

   धातुरूपाणि दशलकारेषु विभाजितानि सन्ति, अथवा धातो: सर्वेषु वचनेषु, सर्वेषु पुरुषेसु सर्वेषु कालेषु विभाजनम् आहत्‍य दशलकारेषु एव कृतमस्ति ।  एते लकारा: लादिवर्णात् प्रारभ्‍यन्‍ते अत: लकारा: इति उच्‍यन्‍ते ।  दशलकारा: सन्ति अधोक्‍ता: ।
  1. लट् लकार - वर्तमानकाले ।
  2. लिट् लकार - अनद्यतन-परोक्षभूतकाले ।
  3. लुट् लकार - अनद्यतनभविष्‍यतकाले ।
  4. लृट् लकार - अद्यतनभविष्‍यतकाले ।
  5. लेट् लकार - वेदप्रयोगे ।
  6. लोट् लकार - आज्ञाप्रयोगे ।
  7. लड्. लकार - अनद्यतनभूतकाले ।
  8. लिड्. लकार - विधिनिषेधादिप्रयोग, शुभकामनाशीर्वादवचने ।
  9. लुड्. लकार - अद्यतनभूतकाले ।
  10. लृड्. लकार - हेतुहेतुमद्भावप्रयोगे ।
 लट् वर्तमाने लेट् वेदे भूते लुड्. लड्. लिटस्‍तथा ।
विध्‍याशिषोर्लिड्. लोटौ च लुट् लृट् लृड्. च भविष्‍यति ।।
इति
प्रस्तोता - 

अत्र धातो: रूपाणि अकारादिक्रमे एव दास्‍यन्‍ते ।  किन्‍तु भ्‍वादिगणस्‍य प्रथमा धातु: अस्ति भू धातुरिति यस्‍या: नाम्‍ना एव अस्‍य गणस्‍य नाम भ्‍वादिगण: इति अस्ति ।  अतएव अस्‍या: धातो: रूपाणि पूर्वमेव प्रकाश्‍यते अत्र ।  अग्रे अकारादिक्रमे एव संचालयिष्‍यते ।

लट् लकार: वर्तमानकाल

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:भवतिभवत:भवन्ति
मध्‍यमपुरुष:भवसिभवथ:भवथ
उत्‍तमपुरुष:भवामिभवाव:भवाम:

लृट् लकार: सन्निकट भविष्यकाल

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:भविष्‍यतिभविष्‍यत:भविष्‍यन्ति
मध्‍यमपुरुष:भविष्‍यसिभविष्‍यथ:भविष्‍यथ
उत्‍तमपुरुष:भविष्‍यामिभविष्‍याव:भविष्‍याम:

लड्. लकार: भूतकाल

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:अभवत्अभवताम्अभवन्
मध्‍यमपुरुष:अभव:अभवतम्अभवत
उत्‍तमपुरुष:अभवम्अभवावअभवाम

लोट् लकार: आज्ञार्थ

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:भवतुभवताम्भवन्‍तु
मध्‍यमपुरुष:भवभवतम्भवत
उत्‍तमपुरुष:भवानिभवावभवाम

विधिलिड्. लकार: करना चाहिये के अर्थमें

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:भवेत्भवेताम्भवेयु:
मध्‍यमपुरुष:भवे:भवेतम्भवेत
उत्‍तमपुरुष:भवेयम्भवेवभवेम

आशीर्लिड्. लकार: आशीर्वचनके अर्थमें

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:भूयात्भूयास्‍ताम्भूयासु:
मध्‍यमपुरुष:भूया:भूयास्‍तम्भूयास्‍त
उत्‍तमपुरुष:भूयासम्भूयास्‍वभूयास्‍म

लिट् लकार: भूतकाल 

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:बभूवबभूवतु:बभूवु:
मध्‍यमपुरुष:बभूविथबभूवथु:बभूव
उत्‍तमपुरुष:बभूवबभूवि‍वबभूविम

लुट् लकार: दूरस्थ भविष्य

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:भविताभवितारौभवितार:
मध्‍यमपुरुष:भवितासिभवितास्‍थ:भवितास्‍थ
उत्‍तमपुरुष:भवितास्मिभवितास्‍व:भवितास्‍म:

लुड्. लकार: भूतकाल

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:अभूत्अभूताम्अभूवन्
मध्‍यमपुरुष:अभू:अभूतम्अभूत
उत्‍तमपुरुष:अभूवम्अभूवअभूम

लृड्. लकार: भविष्यकाल (यदि, तदा)

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुष:अभविष्‍यत्अभविष्‍यताम्अभविष्‍यन्
मध्‍यमपुरुष:अभविष्‍य:अभविष्‍यतम्अभविष्‍यत
उत्‍तमपुरुष:अभविष्‍यम्अभविष्‍यावअभविष्‍याम

       इति

शनिवार, 28 दिसंबर 2013

महाराष्ट्र नामकरण कैसे?-- महाराष्ट्र नामकरण कैसे?

महाराष्ट्र नामकरण कैसे? 


महाराष्ट्र नामकरण कैसे? भारत एक राष्ट्र है जो पृथु, इन्द्र, वैवस्वत मनु, इक्ष्वाकु, मान्धाता से लेकर भीष्म और युधिष्ठिर तक 

विख्यात था जिनका सम्वाद महाभारत, भीष्मपर्व, अध्याय १०में है-

अत्र ते वर्णयिष्यामि वर्षं भारत भारतम्। प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च॥५॥

पृथोश्च राजन्वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मनः। ययातेरम्बरीषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च॥६॥

तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेरौशीनरस्य च। ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा॥७॥

अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम्। सर्वेषामेव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम्॥८॥

भारतवर्ष की श्रेष्ठता विष्णु पुराण २/३ में है जहां केवल भारत को कर्म भूमि कहा गया है-

उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्। वर्षं तद्भारात्ं नाम भारती यत्र सन्ततिः॥१॥

नवयोजन साहस्रो विस्तारोऽस्य महामुने। कर्मभूमिरियं स्वर्गमपवर्ग च गच्छताम्॥२॥

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः॥३॥

अतः सम्प्राप्यते स्वर्गो मुक्तिमस्मात्प्रयान्ति वै। तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्यतः पुरुषा मुने॥४॥

इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यं चान्तश्च गमते। न खल्वन्यत्र मर्त्यानां कर्मभूमौ विधीयते॥५॥

पुरुषैर्यज्ञपुरुषो जम्बूद्वीपे सदेज्यते। यज्ञैर्यज्ञमयो विष्णुरन्यद्वीपेषु चान्यथा॥२१॥

अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बूद्वीपे महामुने। यतो हि कर्मभूरेषा ह्यतोऽन्या भोगभूमयः॥२२।।

गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे। स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात्॥२३॥

इन वर्णनों के अनुसार भारत को ही राष्ट्र या महाराष्ट्र कहना चाहिये था, इस नाम के राज्य को अंगराष्ट्र या 




मुख्य अंग कहना उचित

होता। मध्ययुग में यहां के राज्य को राष्ट्रकूट कहते थे। महाराष्ट्र नाम का प्रथम उल्लेख पद्मपुराण के भागवत माहात्म्य में है-अहं भक्तिरिति ख्याता इमौ मे तनयौ मतौ। ज्ञान वैराग्यनामानौ कालयोगेन जर्जरौ॥४५॥
उत्पन्ना द्रविडे साहं वृद्धिं कर्णाटके गता। क्वचित् क्वचित् महाराष्ट्रे गुर्जरे जीर्णतां गता॥४८॥
तत्र घोर कलेर्योगात् पाखण्डैः खण्डिताङ्गका। दुर्बलाहं चिरं जाता पुत्राभ्यां सह मन्दताम्॥४९॥
वृन्दावनं पुनः प्राप्य नवीनेव सुरूपिणी। जाताहं युवती सम्यक् श्रेष्ठरूपा तु साम्प्रतम्॥५०॥
(पद्म पुराण उत्तर खण्ड श्रीमद् भागवत माहात्म्य, भक्ति-नारद समागम नाम प्रथमोऽध्यायः)
यहां ब्रिटिश युग की शिक्षा के विपरीत भक्ति और ज्ञान का जन्म दक्षिण से हुआ और उसका प्रसार क्रमशः उत्तर की तरफ हुआ। बाहर से आकर आर्यों ने वैदिक सभ्यता को दक्षिण पर नहीं थोपा। आकाश में सृष्टि का आरम्भ अप् से हुआ-अप एव ससर्जादौ (मनुस्मृति १/८)। अप् = पदार्थ का समरूप विस्तार। उसमें गति होने से विभिन्न द्रव्यों का मिश्रण होता है और नया पदार्थ उत्पन्न होता है। द्रव्य के भीतर की इस मिश्रण गति को मातरिश्वा कहते हैं क्योंकि यह माता के समान अपने गर्भ में सृष्टि करता है। गति रूप होने से इसका अर्थ वायु भी है-तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति (ईशावास्योपनिषद् ४)। इसी प्रकार दक्षिण भारत भी समुद्री यात्रा द्वारा विश्व के सम्पर्क में था अतः भारत सभी देशों के लिये आचरण का प्रमाण था। मलयालम-मलयेसिया। अनाम (आन्ध्र)-वियतनाम। कन्याकुमारी-केन्या। मुम्बई-मोम्बासा। अंग (पश्चिम बंग)-अंग या अग्नि द्वीप (आस्ट्रेलिया-वायुपुराण), चम्पा (भागलपुर)-चम्पा (कम्बोडिया) आदि। समुद्रीक्षेत्र से सभ्यता का विकास होने से इसे द्रविड़ कहा गया। यह व्यापार का केन्द्र था जहां पैसा भी द्रव्य की तरह बहता है, अतः द्रविड़ = धन, द्रव्य = पैसा। 
ज्ञान का विस्तार कर्णाटक में हुआ। इसका मूल वेद है जो मनुष्य द्वारा विश्व का अनुभव है। अनुभव ५ ज्ञानेन्द्रियों द्वारा है, जिसमें प्रथम माध्यम शब्द है जो मूल तत्त्व आकाश का गुण है। अतः इसकी क्रिया श्रुति का अर्थ वेद है। श्रुति का ग्रहण कर्ण से होता है अतः इसके विकास का स्थान कर्णाटक हुआ। उसके बाद वैदिक ज्ञान का जहां तक विस्तार हुआ वह क्षेत्र महाराष्ट्र होगा-महः = प्रभाव क्षेत्र या विस्तार।
विस्तार का एक माध्यम लिपि है जिसका आरम्भ बृहस्पति ने किया। उनको गणपति या ब्रह्मणस्पति भी कहा गया है। गण-पति= वर्णों के या मनुष्यों के गण का पति। ब्रह्मणस्पति = ब्रह्मा द्वारा अधिकृत। इस कारण उनके स्थान को ऋग्वेद (२/२३) में महान, ज्येष्ठ कहा गया है- 
गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रवस्तम्।
ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नृतिभिः सीद सादनम्॥१॥
देवाश्चित्ते असुर्य प्रचेतसो बृहस्पते यज्ञियं भागमानशुः।
उस्राइव सूर्यो ज्योतिषा महो विश्वेपाभिज्जनिता ब्रह्मणामसि॥२॥
सुनीतिभिर्नयसि त्रायसे जनं यस्तुभ्यं दाशान्न तमंहो अश्नवत्।
ब्रह्मद्विषस्तपनो मन्युमीरसि बृहस्पते महि ते महित्वनम्॥४॥
बृहस्पते अति यदर्यो अर्हाद्द्युमद्विभाति क्रतुमज्जनेषु।
यद्दीदतच्छवस ऋतप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम्॥१५॥
ऋत का क्षेत्र उत्तर का समतल कृषिप्रधान भाग है, द्रविण समुद्र तट है। दोनों का समन्वय स्थान महाराष्ट्र हुआ जहां लिपि का एकीकरण हुआ। पहले शब्दों की रचना हुयी, तब लेखर्षभ इन्द्र ने उच्चारण स्थान के आधार पर उनको वर्णों में व्याकृत किया जिसको व्याकरण कहा गया।
बृहस्पते प्रथमं वाचा अग्रं यत्प्रैरत नामधेयं दधानाः। 
यदेषां श्रेष्ठं यदरिप्रमासीत्प्रेणा तदेषां निहितं गुहाविः॥ (ऋग्वेद १०/७१/१)
यही ब्रह्मा द्वारा कर्मों तथा संस्थाओं के अनुसार नामकरण है जो वेद पर आधारित है-
सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक्। वेद शब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे॥ (मनु स्मृति १/२१)
७ संस्थाओं के कारण ७ प्रकार की लिपि हुई-यास्सप्त संस्था या एवैतास्सप्त होत्राः प्राचीर्वषट् कुर्वन्ति ता एव ताः। (जैमिनीय ब्राह्मण उपनिषद् १/२१/४)

गुरुवार, 26 दिसंबर 2013

पठामि संस्कृतम्

पठामि संस्कृतम्

भाग १ 





एकधा दशधा चैव शतधा च सहस्रधा।

रणे पार्थशरोवृष्टिर्दानं ब्रह्मविधे यथा॥

Meaning : A gift given to a knowledgeable (one who knows brahman) person is like the arrow of Arjuna in the battlefield! When taken, it is single; when set to the bow, ten; when released, a hundred; on the way, a thousand; and when hitting the target, becomes a shower!

वदनं प्रसादसदनं सदयं हृदयं सुधामुचो वाच: |
करणं परोपकरणं येषां केषां न ते वन्द्या: ||
-- A person whose face is always charming/enthusiastic, heart is full of compassion, speech is like nectar and whose work is to help the needy; such a person will always be respected by all.

षड् गुणा: पुरुषेणेह  त्यक्तव्या न कदाचन  |
सत्यं दानम् अनालस्यम् अनसूया क्षमा धॄति: ||
-- A person should never give up following six qualities: sticking on to truth, generosity, activeness, being free from jealousy, tolerance and Confidence.